search
top

Kültürümüzde Ehl-i Beyt Sevgisi (Diyanet)

Kültürümüzde Ehl-i Beyt Sevgisi

Hz. Muhammed (s.a.s.)’in emanetleri681’de Kerbelâ’da Hz. Hüseyin’in şehit edilmesi sonucu Türkistan’a göç eden Hz. Peygamber’in torunları lehine, Horasan ve Mâverâünnehir bölgelerinde geniş bir kamuoyu oluşmuştur. Emevîler tarafından mağdur edilen Ehl-i Beyt’in İslâm’a davet çağrıları, mağdûr ve mazlûmun yanında yer alan Türkler arasında büyük bir rağbet görmüştür. (Baki Yaşa Altınok, “Ehl-i Beyt ve Türkler”,Hacı Bektaş Velî Dergisi, s. 18, ss. 205213., s. 205)Hz. Peygamber’in evlatlarının haksız yere Emevîler tarafından öldürülmüş olması, bu katliamdan geride kalanların da perişan bir vaziyette göç ederek aralarına sığınması, Türklerin Ehl-i Beyt’e muhabbetini daha da kuvvetlendirmiştir. (Altınok,a.g.m.,s.207)

Annesi Horasanlı bir Türk olan Abbâsî halîfesi Me’mun’un, İmam Ali Rızâ’yı veliaht tayin etmesi, hem Türklerin Abbasî yönetiminde söz sahibi olmaya başlamalarını temin etmiş, hem de İslâmiyet’le tanışmalarını sağlamıştır. Türkistan’a gelen Ehl-i Beyt imamları, tasavvuf erbabı ve tüccarlar, İslâmiyet’in bu coğrafyada yayılmasına önemli katkıda bulunmuşlardır. Samarra’da zorunlu ikamete tâbi tutulan imamlar, Kur’an’ın anlamını, Hz. Peygamber’in sünnetini, İslâm’ın temel prensiplerini, sade bir dille çevrelerindeki insanlara anlatmışlardır. Sevgi ve saygıya dayalı bu birlikteliğin olumlu yönde geliştiğini gören yeni Müslüman olmuş Türkler, on birinci imam Hasan’a, “Asker” (bizden) diye hitab etmişlerdir. (Altınok, a.g.m., s. 209210)

Yusuf Has Hâcib’in Kutadgu Bilig adlı eserindeki şu ifadeler, Ehl-i Beyt’in Türkistan’dan asıl muamele gördükleri konusunda, doğrudan bilgi vermektedir:

“Hizmetkârlardan başka ve beyin adamları dışında, münâsebette bulunacağın kimselerden bazıları, Peygamber’in neslidir. Bunlara hürmet edersen, devlet ve saâdete kavuşursun. Bunları pek çok ve gönülden sev; iyi bak ve yardımda bulun.Bunlar, Ehl-i Beyt’tir. Peygamber’in uğurudur. Ey kardeş! Sen de onları, Sevgili Peygamber hakkı için sev.” (Yusuf Has Hâcib, Kutadgu Bilig, çev. Reşid Rahmeti Arat, Ankara, 1988, TTK Yayını, s.313)

Hânedânı Ehl-i Beyt’ten olan ve Orta Asya’yı İslâm Güneşi ile aydınlatan, Pîri Türkistan Hoca Ahmed Yesevî, Hikmetlerinde, Ehl-i Beyt sevgisini işlemiş bir Hak âşığıdır. O, İslâm’ın yeryüzüne yayılması sürecine önemli katkılarda bulunan Hz.Ali’nin kahramanlıklarını şöyle destanlaştırmıştır:

Sıfat kılsam Ali şîri Hüdâ’dur,

Ki şemşîr birle kâfiri kıradur.

Ali İslâm üçün kanlar yutadur,

Ki İslâm tuğını muhkem tutadur.

(Hoca Ahmed Yesevî, Dîvânı Hikmet, haz. Hayati Bice, Ankara, 1993, T. D. V. Yayını, s. 56)

Horasan üzerinden Anadolu’ya gelen “seyyidlik kurumu”, Hz. Hüseyin soyundan gelen Ehl-i Beyt’le Türkmen oymakları arasında, kız alıp kız verilmesiyle oluşmuştur. (Alemdar Yalçın,Hacı Yılmaz, “Kargın Ocaklı Boyu ile İlgili Yeni Belgeler”,Hacı Bektaş Velî Dergisi, S. 21., ss. 1389., s. 14) Kur’an ve sünnetin öngördüğü din esaslarını, Ehl-i Beyt’in adâlet, hoşgörü ve muhabbete dayalı yorumlarından öğrenen nesiller, Yüce Peygamber’in önderliğine ve Hz. Ali’nin evlatlarına bağlılıklarını tarih boyunca devam ettirmişlerdir.

Orta Asya’da sevgi ve saygı ile muamele gören Peygamber nesli, daha sonra İslâm’ın yeni coğrafyalara yayılması, yeni gönüllere girmesi amacıyla Anadolu’ya (Diyârı Rûm)gelmişlerdir. Veli Baba, Ehl-i Beyt olan dedelerinin Anadolu’ya gelişlerini şöyle anlatmaktadır:

“Zamanı kadîmde Ehl-i Beyt’ten bizim ceddimiz, Aliyyü’l Medenî Medîne’den Bağdat’a ve Bağdat’tan Malatya’ya geldiği gibi,yine Ehl-i Beyt’ten evlâdı Hasan ve Hüseyin’den bazılarının Hicaz’dan bilâdı Rûm’ave Mâverâü’n Nehir’e geçmiş oldukları da elde mevcud olan kütübü ensâb ve tevârihte mezkûrdur. Ehl-i Beyt’ten ekâbiri Ehl-i keşfve ayan ve erbâbı ilm ü aklı selîm ile diğerleri teşyidi menarı (binasını yükseltmek) devleti âliyye ve takviyyei saltanatı seniyye emrinde dâima ve hâlen sa’idirler.(Velî Baba Menâkıbnâmesi, haz. Bedri Noyan, İstanbul, 1995, Can Yayınları., s. 69)

Ehl-i Beyt neslinden geldikleri için “seyyid” şeklinde isimlendirilen insanların, Anadolu’da onlardan önce gelenler tarafından nasıl karşılandıkları ile ilgili çarpıcı bir örnek de XV. yüzyılda yaşadığı rivâyet edilen Koyun Baba’dır. Koyun Baba Anadolu’da, Hz. Muhammed’in çok sevdiği torunu, Kerbelâ şehitlerinin serdarı Hz. Hüseyin’in bir armağanı, Fatımatü’z Zehra annemizin evlâdı olarak karşılanmıştır.İnsanlar, ona çirkin sözler söylemekten kaçınmışlar, kötülemekten uzak durmuşlardır.Onun yoluna canla başla bağlanmışlar, bu bağlılığı da, bahtiyarlık addetmişlerdir. (Kutluay Erdoğan, “Alevîlerde Dedelik Kurumu ve Değişme Olgusu Karşısında Toplum Yapısı”, Folklor ve Edebiyat Dergisi,ss. 121126, s. 123) Odman Baba’dan Garip Dede’ye, Pîr Baba’dan Abdal Mûsâ’ya kadar,Ehl-i Beyt neslinden yüzlerce mânâ sultânının, nasıl sevildiklerini anlatmak, bu makalenin sınırlarını aşmaktadır.

Ehl-i Beyt neslinden gelen seyyid ve şeriflere, Selçuklu ve Osmanlı Devletleri tarafından icâzetnâmeler verilerek, gereken sevgi ve saygıyı görmeleri temin edilmiştir. Bu sevgi ve saygı, onların İslâm dininin öğretimi konusundaki etkinliklerine büyük güç kazandırmıştır. Anadolu’da seyyidlik icâzetnâmesinin ilki,734 yılında Kureyşan Ocağı’na verilmiştir. Selçuklular döneminde, I. Alaaddin Keykûbat, Erzincan bölgesine gelerek, orada yaşayan oymakların ileri gelenlerini bir araya toplamış, İslâm dinini en iyi bilen kişilerin tesbit edilmesini istemiştir. Yapılan seçmede, Ehl-iBeyt nesli olan seyyidler, ilim ve ahlâkları ile öne çıkmışlardır. Keykubat, dinin, bu kişiler tarafından öğretilmesini emrederek, onlara Hz. Peygamber soyundan geldiklerine dair icâzetnameler verilmesini istemiştir. Seyyidlik beratı olan her öğreticiye de, “hakk’ullah”adı altında menkul ve gayri menkuller bağlanmıştır.

Osmanlı Devleti’nde seyyid ve şeriflerin başkanına; “Nakîbü’le Eşraf” adı verilmektedir. 1400 yılında Ehl-i Beyt muhibbi Yıldırım Bayezid zamanında “Nakîbü’l Eşrâf Dairesi” kurulmuştur. İlk göreve, Bağdat’lı Seyyid Ali Natta getirilmiştir. Bu dairenin görevi, Osmanlı Devleti bünyesinde ne kadar kayıtlı seyyid ailesi varsa, onların kayıtlı defterlerini tutmaktır. Bu deftere; “şecerei tayyibe” denmiştir. Ayrıca eyaletlerde de, nakîbü’l eşrâf kaymakamları adı verilen vekiller bulundurulmuştur. (Erdoğan, a.g.m., s. 123)Türklerin din ve maneviyat tarihinde, Ehl-i Beyt soyundan gelen seyyid ve şerîfler, İslâm dinini tüm berraklığı ile yaşayan ve öğreten kişiler olmaları yönüyle, her zaman sevgi ve saygı görmüşler,etraflarına geniş kalabalıkları toplamışlardır.

Kültürümüzde Hz. Ali sevgisi

Hz. Ali (k.v.), sağlığında Hz. Muhammed(s.a.s.)’in övgüsüne mazhar olmuş bir sahâbîdir

Hz. Peygamber’in bu övgüsü, tekke ve dergâhlarda iyi algılanarak, Hz. Ali’ye karşı güçlü bir muhabbet beslenmiştir. Hz. Ali, İslâm Tasavvuf Düşüncesi’ni derinden etkilemiş bir sahâbîdir. Onun ilmi, ahlâkı, zühd ve takvâsı,yani ibadet hayatına verdiği önem, sûfiler tarafından örnek alınmasını beraberinde getirmiştir. Gerek Ahî, Bektâşî dervişleri, gerekse diğer tarîkat erbabınca, Hz. Ali’ye “Şâhı Velâyet” ve “Sultân’ül Evliyâ” lâkapları uygun görülmüştür.

Âşık Vîrânî’ye göre, Hz. Ali’ye duyulan sevgi, Allah’ın inayetine sebeptir. Çünkü, velâyet kabzasını elinde tutan Hz. Ali,Allâh’a giden yolların öğreticisi olmuştur:

“Her kim ki sever cân ile Şâhı Velâyeti,

Hakk’ın anadır çünkim bilesin inâyeti.” (Âşık Vîranî Divanı, haz. M. Halid Bayrı, İstanbul, 1957, Maarif Kitaphanesi.s. 110)

“Haydarı Kerrâr” ve “Şâhı Merdân” sıfatlarıyla da anılan Hz. Ali, ilmi yanında cesaretve şecaati ile de gönüllerde yer etmiştir.Onun İslâm’ın yayılması için canı ve malı ile gayret gösteren bir kişiliğe sahip olması, tâlipve dervişlerin hayat anlayışlarını derinden etkilemiştir. Özellikle savaşlarda gösterdiği kahramanlıklar, destanlaştırılarak dilden dile anlatılmış, kalplerde yer etmiştir.

Yemînî, Fazîletnâme’sinde onun İslâm’ın yayılması için yaptığı fedâkârlık ve kahramanlıkları şöyle dile getirmektedir:

“Nice putperest Ehl-i zünnâr (Hıristiyan),Dîni Ahmed’e eylediler ikrâr. Nice ger zât kişi ateşperesti(Mecûsî),Yıkıp tahtın yüzünü yerebastı. Zülfikâr korkusundan Ehl-i zünnâr, Muhammed dinine etmiştir ikrâr.” (Yemînî, Fazîletnâme, İsmail Özmen, Alevî Bektâşî Şiirleri Antolojisi,c. II., ss. 52100, s. 92)

Hz. Ali, İslâm’ı, Arap yarımadasının dışına kadar götüren bir iman cengâveridir. Bu yönüyle, Allah uğrunda savaşan Yeniçeri’ye, bütün Gazî’lere ve Alp’lere örnek olmuştur. Hz. Peygamber ve Hz. Ali neslinden gelen Seyyid Battal Gâzî, Anadolu’yu Müslüman Türk’e açan yeşil sarıklı kahramanlardan birisidir.(Seyyid Battal Gâzî’nin menkîbeleri ile ilgili olarak bkz. Behçet Kemal Çağlar, Seyyid Battal Gâzî Destânı, İstanbul,1968, Ak Y.)Yemînî, Hz. Ali’nin sınır tanımayan mücâdele coğrafyasını şu satırlarda dile getirmektedir

“Ne Türkistan kaldı ne Bedehşan,

İmana davet etti Şâhı Merdân.

Şehâdet getiren buldu necâtı,

İnanmayan gösterdi memâtı.

Muhammed dini ile tuttu kuvvet,

Küfür Ehl-inde hiç kalmadı kudret.”(Yemînî, Fazîletnâme, s. 95)

Hz. Ali’nin kahramanlığını anlatan; “Lâ fetâillâ Ali, lâ seyfe illâ Zülfikâr” metni, tekkelerde zevkle okunan Zülfikârnâme’lere “redif”, Yeniçeri Ocağı’nın sancağına “sembol” olmuştur.

Vâhib Ümmî, Zülfikârnâme’sinde Hz. Ali’yi şu mısralarla methetmektedir:

“Varına kıldı nazar, ol Hâlikı perverdigâr, Zâtı Hakk’ın emriyle Düldül’e oldu süvâr,Na’rasınun heybetinden kâfir oldu târumâr, Lâ fetâ illâ Ali lâ seyfe illâ Zülfikâr.” (Vâhib Ümmî, Dîvân, haz.Ali Torun, Ankara, 1987, Gazi Ü. S. B.E., Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, s.340) “Lâ fetâ illâ Ali lâ seyfe illâ Zülfikâr” metnindeki “fetâ”(genç) kelimesinden türetilmiş olan fütüvvet, Ahîlik ve Bektâşîlik geleneklerinde temel anlayış hâline getirilmiştir. Fütüvvet kelimesi, Hz. Ali’nin cesaret ve kahramanlığı kadar,onun ahlâk ve fazîletini detemsil etmektedir.

Ahî, Bektâşî Fütüvvetnâme ve Erkânnâme’lerinde fütüvvetin on iki şartı olduğu ifade edilmiştir:

1. Eline sahip olmak,
2. Beline sahip olmak,
3. Diline sahip olmak,
4. Aşına sahip olmak,
5. İşine sahip olmak,
6. Eşine sahip olmak,
7. Sofrası açık olmak,
8. Alnı açık olmak,
9. Gönlüaçık olmak,
10. Gazabını yutmak ,
11. Gördüğünü örtmek,
12. Görmediğini söylememek.(Bkz. İbrahim Arslanoğlu, Yazarı Belli Olmayan Bir Fütüvvetnâme, Ankara, 1997, Kültür Bakanlığı Yayını, s. 40; ŞevkiKoca, Melâmî Bektâşî Metaforunda İrşâd Paradigması Mürgi Dil, İstanbul, 1999, Nazenin Y., s. 231)

Mevlânâ Celâleddîni Rûmî, Mesnevî adlı eserinde, Hz. Ali’nin yüzüne tüküren düşmanını affetmesini tasvîr ederken, fütüvvet ahlâkını uzun uzun açıklar. Mevlânâ, Hz. Ali’yehücûm ettiği halde mağlûb olan, sonra da yüzüne tükürdüğü halde Hz. Ali tarafından affedilen düşmanın hayret psikolojisini, yine onun dilinden şöyle ifade etmektedir: (Hz.Ali’ye hitaben) “Sendeki hilim kılıcı, canımızı kesti. Bilgi suyun da, tozumuzu ve toprağımızı temizledi.” (Mevlânâ Celâleddîni Rûmî, Mesnevî, trc:Şe k Can, İstanbul, 2003, Ötüken Y., c. I, s. 240)

Hz. Ali’nin fütüvveti ile ile ilgili yaşanmış örneklerin sunulduğu en önemli eserler, kuşkusuz Cenknâme’lerdir. Cenknâmeler, tekkeve dergâhlarda, köy odalarında yoğun bir şekilde okunmuş, Hz. Ali’nin İslâm’ın yayılması için yaptığı mücadeleleri anlatan menkîbeler, insanlarımızın zihin ve gönüllerine kazınmıştır. Milletimizle özdeşleşmiş olan cesâret, kahramanlık, fedâkârlık ve vefâkârlık gibi duyguların gelişmesinde bu menkîbelerin tesiri büyük olmuştur. İnsanımızın zihninde Hz. Ali,din ve imanla özdeşleşmiştir. Onun ahlâkını örnek alanlar, örnek olmuşlardır.

Hz. Fatıma, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin sevgisi

İslâm dünyası dikkate alındığında, belki en çok Ahmed, Mehmed, Ali, Veli, Fatma, Hasan ve Hüseyin isimlerine Anadolu’da rastlanılmaktadır. Bunun sebebi, Ehl-i Beyt sevgisinin milletimizin ortak paydası olmasıdır. Âşıklarımız, şairlerimiz güzel duyguları, güzel ahlâkı, iyilik, asalet ve fazileti, onların isimlerini serlevha ederek anlatmışlardır. Onlar masûmiyeti, sadeliği temsil etmişler, güli Muhammedî’nin hoş kokusunu tarihin her sayfasına sindirmişlerdir.

Yunus Emre, gönlündeki Ehl-i Beyt sevgisini mısralara şu kelimelerle taşımıştır:

“Şehidlerin ser çeşmesi evliyânın bağrı başı, Fatma ana gözü yaşı, Hasan ile Hüseyin’dir.”“Hazret Ali babaları, Muhammed’dir dedeleri,Arşın iki gölgeleri Hasan ile Hüseyin’dir.” (Yunus Emre Dîvânı, İstanbul, 1954, Maarif Kitaphanesi, s. 274)Ehl-i Beyt’i seven milletimiz, onlara yapılan haksızlıkları, en yakın akrabalarına yapılmış kabul ederek üzülmüş, Mersiye’lerin hüzünlü atmosferinde bu acıyı işlemiştir.

Niyâzî Mısrî,Hz. Muhammed’in Ehl-i Beyt’ine olan sevgisini ve onlara revâ görülen eziyetlere üzüntüsünü, şu satırlarda dile getirmektedir:

“Ol Hasan hazretlerine zehr içirdi eşkıyâ,Hem Hüseyin oldu susuzluktan şehîdi Kerbelâ, İkisidir aslı nesli cümle âli Mustafâ,”Ben anın âl’ine evlâdına kurbân olayım. (Niyâzî Dîvânı, Maarif Kitaphanesi, ts., s. 114)Vîrânî Baba, Hz. Peygamber ve Ehl-i Beyt’eolan sevgi ve bağlılığını ifade ederken, âdetabir ikrâr (söz) yenilemesi yapmaktadır.

Onların sevgisinden uzak kalmayacağını, canı gönülden onlara bağlı olduğunu belirtmektedir:

“Şehâdet vermişem ben Mustafâ’ya,

Gulâmım cânu dilden Murtazâ’ya,

Ali evlâdının hak bendesiyem,

Muhibbem şah Hasan Hulki’r Rızâ’ya.” (Âşık Vîranî Divanı, s. 3132)

Vîrânî Baba, Ehl-i Beyt’in niçin sevilmeleri gerektiğini, onların niteliklerini de anlatarak gerekçelendirmektedir. Onları seven, ölse bile diridir. Onlar, her türlü güzel ahlâkın başı,Allâh’a götürecek yolun, ışık saçan kandilidir:“Şah Hasan Hulk’r Rızâ’dan zâhir oldu her sıfat,Hem Hüseyni Kerbelâ’dan keşf olur envârı zât,Nesli Şâh’ı sevdi her kim buldu memattahayat, Sevmişem cân u gönülden ben hem İmamı Kâzım’ı.” (Âşık Vîranî Divanı, s. 72)

Yakın tarihimizin meşhur Mevlevî şairi Şeyh Gâlib, Allah’ın ve Hz. Muhammed’in sevgilisi,ilâhî sırların mazharı Hz. Ali’yi methederken,on iki imamların adlarını da saymaktadır:

Ey mazharı hem muzhırı esrâr Ali, İsnâ aşerin hayline serdâr Ali,Anlar ki Hüseyn ü Mûsiy ü Ca’fer’dür, İki Hasan üç Muhammed ü çâr Ali. (şeyh Gâlib Dîvânından Seçmeler, haz. Abdülbâki Gölpınarlı, İstanbul, 1971, M. E. B. Yayını, s. 96)Milletimiz Ehl-i Beyt’e, tarihten bugüne kadar büyük bir aşkla sahip çıkmıştır. Kültür atlasımız Ehl-i Beyt’i ve onların maneviyatını temsil eden, sembol ve motiflerle bezenmiş Ehl-i Beyt sevgisi, edebî metinlerde nakış nakış, ilmek ilmek işlenmiştir. Hz. Peygamber’in soyundan gelen seyyid ve şerîfler baş tâcı edilmiş, İslâm’ın Türkistan’dan
Anadolu’ya,Anadolu’dan da Balkanlar’a kadar uzanan geniş bir coğrafyaya yayılma sürecinde, onların peşinden gidilmiştir. Ehl-i Beyt’in diriltici, birleştirici ve kaynaştırıcı nefesi, tarihimizdeki sosyokültürel birlik ve beraberliğimizi, fetih ve zaferlerimizi hazırlayan en önemli unsur olmuştur. Hz. Muhammed’in ve Fâtıma ananın evlatlarına gösterilecek sevgi ve bağlılığın, geleceğimizi de aydınlatacağı muhakkaktır.

top